Conservator Jan van de Maat heeft zojuist het grote staande horloge uit de Van Heelcollectie opgewonden. (Foto: Jan Joost)
Conservator Jan van de Maat heeft zojuist het grote staande horloge uit de Van Heelcollectie opgewonden. (Foto: Jan Joost) (Foto: Jan Joost )

Van Heelklok Rijssens Museum doet het weer

door Rijssens Museum

Het grote staande horloge uit de Van Heelcollectie op het Rijssens Museum loopt weer als van ouds. Maar het heeft vele malen langer geduurd dan aanvankelijk werd gedacht.

RIJSSEN – Lange tijd stond het imposante uurwerk stil. “Nadat Jan Goudzwaard zijn werkzaamheden voor het museum beëindigde, misten we de deskundigheid om het uurwerk op gang te houden,” zegt Gerrit Dannenberg van het Rijssens Museum.

Wortelnoten
Nu ziet de klok uit 1760 met wortelnoten kast er stilstand ook indrukwekkend uit. "Maar toen we twee jaar terug door die geweldige bijdrage uit Haringparty de Oosterhof de Van Heelcollectie konden uitbreiden, vonden we dat daar ook een lopende uurwerk bij hoorde,” aldus Dannenberg.

Meesterstuk
Juwelier Bomedo schakelde klokkenexpert Marco Berndes uit Hengelo in. “Die was direct enthousiast over dit meesterstuk. Het zou gaan om een zeer vernuftig stuk techniek van vroeger. De klok had een mechanisme dat het uurwerk steeds waterpas hield, zodat de klok zou blijven lopen. Ook van slag raken was eigenlijk niet mogelijk.”

Scheepjes
Berndes nam het binnenwerk mee naar zijn atelier in Hengelo voor een grondige schoonmaakbeurt. “Alles is gereinigd, geolied en versleten onderdelen zijn vervangen. In zijn werkplaats werkte alles weer volledig naar wens,” aldus Dannenberg. “Na het terugplaatsen liep de klok twee weken vlekkeloos. Alles functioneerde: secondewijzer, slagmechanisme, maanstanden, dagen van de week én de scheepjes en golven op de voorgrond deinden naar hartenlust,” zegt Dannenberg.

Raadsel
Toch ging de klok na enkele weken zeer onregelmatig stil te staan. “Berndes is verschillende keren langs geweest om de ene na de andere ingreep toe te passen. Maar er was geen vast patroon te ontdekken. Dan weer ging hij staan na twee dagen, dan na anderhalf uur en dan na 20 minuten. Een raadsel,” zegt Dannenberg.

Engelengeduld
Besloten werd toen om alles wat je maar kon bedenken stuk voor stuk uit te sluiten. “Vooral Jan van de Maat, onze conservator, heeft echt met engelengeduld iedere beweging van de klok, na het opwinden met de grote slinger, nauwkeurig en langdurig gade geslagen en gerapporteerd aan Marco Berndes. Uiteindelijk kwam aan het licht dat het uurwerk werd afgeremd door het bewegende-scheepjes-en-golvenmechanisme.”

Laatste schip
Berndes heeft daarop het totale mechanisme afgekoppeld en de weken erna stuk voor stuk weer aangekoppeld. “Elke week werd een extra scheepje weer in beweging gebracht en de klok bleef warempel lopen. Totdat hij het laatste scheepje aankoppelde en toen bleef de klok weer staan. Dát schip was dus de remmende oorzaak. Tot overmaat van ramp brak het asje ook nog af. Maar dat was snel gerepareerd en alles is nu alweer lange tijd in beweging.”

Techniekwonder
De Van Heelklok als wonder van techniek, is te zien in de Opkamer waar ook de andere voorwerpen uit de beroemde kunstcollectie staan. Het staande horloge uit de Van Heelcollectie is gemaakt door Gerrit ten Voorden uit Amsterdam. Het maakt deel uit van de kunstcollectie die het echtpaar Van Heel, in nauwe samenwerking met de Joodse kunstkenner Izak Vomberg, verzameld heeft. Van Heel was firmant van de jutefirma Ter Horst en vermaakte de kunstcollectie aan de Rijssense bevolking.

Reserveren niet meer nodig
Het is niet meer nodig om vooraf te reserveren bij de Rijssense Musea. Wel moet anderhalve meter afstand in acht worden genomen. De museumgids geeft een zeer praktische eenrichtingsroute aan door beide musea, waarbij de totale vaste collectie wordt aangedaan.

Meer berichten